Kanuni Lek Dugagjinit

[EliMiNiMi]

Duke marre shkas nga mendimet e të gjithë atyre antareve qe kane kontribuar ne direktorine njerez të shquar, deshiroj qe nen temen e Lekes se Dukagjinit sebashku të analizonim, vleresonim dhe mbi të gjitha kritikonim KANUNUNIN -një nder kushtetutat e para të kombit shqiptare.

Ndoshta jo të gjithë e kane patur fatin ta lexojne Kanunin e Leke Dukagjinit, të shohin se si mirefilli çdo detaj i jetes se perditshme dhe se si çdo rregull shoqeror është ndertuar dhe renditur sikurse një nen i posacem i paketes ligjore.

Fillimisht do kisha deshiren e mirë ti ofroja lexuesve të ketij forumi disa pjese të shkeputura nga ky kanun, pjese qe mendoj perbejne një rendesi të vecante edhe sot e gjithë ditën ne veriun e Shqiperise , Malesite e Shkodres atje ku shpesh degjohen edhe krismat e gjakemarrjes.


Do deshiroja qe gjithë secili prej nesh t`i lexonte me vemendje keto pjese të Kanunit dhe të shprehte mendimin e tij kritik mbi të duke pare ne analogji traditen dhe ligjin.

[EliMiNiMi]

F A M I L J A


NDERTIMI I FAMILJES.


Familja e kuptueme në vedvedi..

...

Zot shpije mundet m’u ba edhe njeri i pamartuem.

I zoti i shpis ka tager:

1) me ndejë në krye të vendit në shpi të vet, edhe pse gjinden ma të vjerer se ky në shpi;
2) mbi armët e veta, edhe njiqind qese n’i bashin; mbi kal të shalës; mbi shtrojë e mblojë të veten; mbi veglat e kafes, e këto sende as kunaja e dahes s’i pershin;
3) mbi fitime të gjindes së shpis, të rrogës a të falmeve;
4) me ble, me shitë e me ndrrue tokë, si arë, livadhe, xana (ograja), prozhme, rendin e vadës gja të gjalla e remet;
5) me dhanë e me merrë uha e me hi dorzanë;
6) me ndreqë shpija, ksolla vithna, etj;
7) me çue në punë a në shtek gjinden e shpis;
Cool me çue gjinden e shpis për puntorë uha a edhe fjal;
9) mbi venë e raki, a me ble a me shitë a me dhanë uha;
10) me ndeshkue gjinden e shpis, kur kur mos të hecin si e
lypë e mara e shpis.

Ndeshkimet jan njikëto:

a) Me lanë pa hanger
b) Me u hjekun armët e krahit a të brezit për nji a dy javë;
c) Me lidhë a me burgosun në shpi;
d) Kryekcyemin me e da shpijet me pjesë, qi i perket, për me shporrë shnerzimin e rrezikun.

10) Me hi dorëzanë kush i shpis pertej se i ban arma; me shitë, me ble a me ndrrue gja pa leje të zot’t të shpis, ka tager mos mu pergjegjë, se Kanuja s’e xen për të zakonshme as të shitmen, as të blemen as të ndrruemen e as dorëzanin këso dore, e çdo send a gja do të shkembet, se a’ba pa leje të zot’t të shpis.

§. 21. Perlimi e detyra e të zot’t të shpis.

1) Mu perkujdesë për të marët e gjindes e të shpis;
2) Me mbajt në fre gjinden e shpis të mos t’i sjellin ndo’i dam a rrenim;
3) Me pri ma i pari në punë qi i perkasin vehtjes së tij;
4) Me mbajtë sy mbi tokët, të mos të jesin djerr; mbi tufë të gjas s’gjallë, të mos praptohet e mara e sajë;
5) Me punue me mend e urti merenda e jashta shpijet e të mos t’a çoj rrenimi e fika shpin;
6) M’u perkujdesë për veshë e mbathë të gjindes së shpis prej fitimeve të shpis;
7) Me mbajtë udhen e drejtsis në shpi, e mos me i a mbajtë krahin ma teper njanitt se tjetrit;
Cool M’u ble armët djelmvet, kur të shofë se janë ba për to.

§. 22. Tagri i së zojës së shpis.
E zoja e shpis ka tager:

1) Mbi të gjtha sendet, qi bahen në shpi;
2) Me dhanë a me lypë uha miell, bukë, krypë, djath, e tlyen ;
3) Me i urdhnue grat e shpis, me i çue për ujë, për dru, m’u çue bukë puntorvet, me ujët (me vaditë), me bajtë pleh, me korrë e me mihë a me qirue.

§. 23. Perelimi i zojës së shpis.
E zoja e shpis ka:

1) Me ba gati mjesditen e darken, me zie, me ndreqë tryezen e me da haenat;
2) Me i a vu menden bylmetit të mos të shkoj dam ;
3) Mos me shitë, a me ble a me ndrrue gja pa leje të zot’t të shpis. E zoja e shpis s’gatuen, s’shkon për ujë, s’ban dru, as pleh, as me ujët as me korrë a me qirue, as bukë m’u çue puntorvet;
4) Me shikue drejtsin në të ndrequn të gjindes e të fmive të shpis; mos me i a mbajtë krahin kuej ma teper se tjetrit;
5) E zoja e shpis do të përkujdeset për fmi, sa të jen në punë grat.

§. 24. Tagri i gjindes së ships.
Gjindja e ships ka tager:

1) Me hjekë të zo’n e ships për në pashin se nuk punon për të marët e shpis a i çon kah fika;
2) Me hjekë të zojen e shpis, për n’u raftë për sysh se bracnon, a shet gja tinëz – edhe nji kokerr voejet me kenë – a n’u mbajtë krah fmivet të vet ma teper se të tjervet.
3) Mbi armët e veta seicili; munden me shitë, me ndrrue, a me lanë peng, porse s’kan tager me lypë tjetren në shpi;
4) Mbi qe ka tager bulku, qi i nget: me i ndimue kuej a uha a falë pa pasë nevojë për leje të zot’t të shpis;
5) Mbi tuf dhensh ka tager bariu, qi i ruen; i zoti i shpis s’ka tager me i u perzie në ket zyre; para se të shes gja a të prese ndo’i kambë berri, bariut do t’i thotë, e ky e din se çë fare berri a lope asht për t’u hjekë.

§. 25. Perlimi i gjindes së ships asht:

1) Mos me hi dorzanë pa leje të zot’t të shpis ;
2) Munden me hi dorëzanë edhe pa e pvetë të zo’n e shpis, porse për aq, sa u ban arma, se kjo asht e vehtja;
3) Nuk munden me i shkue kuej për puntorë pa leje të zot’t të shpis
4) Nuk munden me shit as me ble as me ndrrue gja;
5) Gjindja e ships nuk munden me mundshtue të zo’n e shpis në punët e shpis a të krahit;
6) Me ndigiue, e me shkue gjithkund t’urdhnoje i zoti i ships;
7) Kuj t’i a njese gishtin i zoti i shpis me dal n’ushtri, do të dale;
Cool Granija janë në detyrë me punue për shpi; po u teproj koha, si të lirohen prej punve të shpis, munden me ba punë doret të vetat.

...

Ç'MENDONI?

Kjo është tradita e atyre zonave ku ky Kanun pati influencen e vet. Mendoni se si tradite, roli i Zotit të shtepise dhe i gruas ka qene i organizuar pergjithesisht ne kete menyre ne trojet shqiptare apo...

Po sot ç'ndodh?